The Economist’in haberine göre, Suudi Arabistan’da kadınların sosyal hayata katılımı, sinema ve konser gibi kültürel faaliyetlerin yaygınlaşması gibi alanlarda hızlı bir dönüşüm yaşanırken, ülkenin ekonomisinin petrole bağımlılığını azaltma çabaları henüz hedeflenen ivmeye ulaşmış değil.
Sosyal reformlar göz kamaştırıyor
Muhammed bin Selman’ın liderliğinde uygulanan Vision 2030 planı kapsamında, dini polis teşkilatı devre dışı bırakıldı, kadınların araba kullanması ve tek başına seyahat etmesi serbest bırakıldı, cinsiyetler arası etkileşim normalleşti. Kadınların iş gücüne katılım oranı 2018’de %20’yken bugün %36’ya çıktı. Eğitimli kadınlar özel sektörde istihdam edilmeye başlandı, aile gelirleri arttı.
Bu değişim, toplumun aslında hazır olduğu ama görünürde muhafazakâr kalıplarla baskılanan talepleri açığa çıkardı. Araştırmalar, erkeklerin eşlerinin çalışmasına bireysel olarak destek verdiğini ancak toplumun buna hazır olmadığını düşündüğünü gösterdi. Devletin attığı adımlar, toplumsal algıyı dönüştürmede kilit rol oynadı.
Ekonomik çeşitlilikte yavaş ilerleme
Ancak aynı hız ekonomik dönüşümde görülemiyor. Petrol hâlâ ihracat gelirlerinin ve kamu gelirlerinin büyük kısmını oluşturuyor. Petrol dışı sektörlerin GSYH içindeki payı 2016’da %36 iken, 2024’te %26’ya düşse de bu hâlâ yüksek. En büyük büyüme, eğlence, turizm ve inşaat gibi tüketim odaklı sektörlerde gerçekleşti.
Devlet, madencilik ve yenilenebilir enerji gibi alanlarda umut vaat eden yatırımlar yapıyor. Örneğin Ma’aden firması altın ve boksit üretiminde ilerleme kaydetti. Ancak otomobil ve çip üretimi gibi daha ileri teknoloji isteyen sektörlerde ciddi bilgi ve sermaye açığı bulunuyor.
“Giga-projeler” kaynakları emiyor
Vision 2030’un en dikkat çekici kısmını oluşturan NEOM gibi dev projeler, yüksek maliyetli ve büyük ölçekte planlandı. Ancak bu projeler, özel sektörün gelişimini gölgeleyerek kaynakların yoğun şekilde tekelleşmesine yol açtı. Kamu borcu artarken, yerli özel sektör yatırım için yeterli alan ve teşvik bulamıyor.
Bunun yanında Suudi Arabistan’ın hâlâ yatırımcılar için riskli görülmesi, 2017’de Ritz Carlton otelinde yaşanan yolsuzluk gözaltıları ve Cemal Kaşıkçı cinayeti gibi olayların etkisini sürdürüyor. Yabancı yatırımlar 2024’te düşüşe geçti.
Beşeri sermaye eksikliği ve artan kamu borcu
Eğitim sisteminin geçmişteki din odaklı yapısı, fen ve matematik gibi alanlarda yetersizliği beraberinde getirdi. OECD verilerine göre Suudi öğrencilerin başarısı, Körfez ülkeleri arasında dahi düşük seviyede. Kamu sektöründeki yüksek maaşlı, güvenceli işlerin cazibesi gençlerin özel sektöre yönelmesini de engelliyor.
Petrol gelirlerine bağımlı bütçe dengesi de bozulmuş durumda. 2025’in ilk çeyreğinde bütçe açığı yıllık hedefin yarısını geçti. Kamu borcu GSYH’nin %30’una ulaştı ve yeni kesintiler gündeme geldi.
Yavaşlayan ivme ve belirsiz gelecek
Yetkililer, bazı “giga-projelerin” ölçeklerinin küçüleceğini ya da durdurulacağını ima etti. Turizm gibi getirisi yüksek sektörlere odaklanılması planlanıyor. Ancak ekonomistlere göre, bu yeterli değil. Daha radikal yapısal reformlar, özel sektörle kamu arasındaki sınırların netleştirilmesi, eğitimde kalite artışı ve PIF gibi fonların özel girişimleri destekleyecek şekilde geri çekilmesi gerekiyor.
Suudi Arabistan, toplumsal dönüşümde kısa sürede büyük yol aldı. Ancak bu kazanımların sürdürülebilirliği, ekonominin de aynı ölçüde dönüşmesine bağlı olacak.
